Müzik teoriýesynyň gysga ýygyndasy

                        

Müzik teoriýe elbetde uly we gaty yzy giderli böleg.Şü ýerde biz muny umumy görnüşi bilen tanyş bolduk.okap geçen teorileri eger hemmesyny bile ýygnasak, aşakdaky formada ýazyb bileris.

Birinjiden not bilen tanyş bolsak onda, olaryň adyny bilmeli.

C   D   E   F   G   A   H   c     (C dur ton basgançag)

1.  2.   3.  4.  5.   6.  7.    8          

Sazçylyk biliminde C dur iň esasi we 1nji ton basgançag diýip hasap etseň bolar,şonuň üçin bu harplary ,öňlin we yzlyn ýatdan öwreniň.

8nji ton-dan soň sesler ýene täzeden gaýtalanýar(aktawa)we ýazylanda

bir-birinden azajyk parhlydyr.

C   D   E   F   G   A   H   c            Uly aktaw                    

 


C  d   e   f    g   a   h   c`               1nji aktaw    

 

C`d`  e` f`   g`   a` h`   c"               2 nji aktaw 

 

Tonlaray ýazuwa geçirmek üçin not(¢ )  we 5 çyzykdan bolan not saçagy gerek.

 Çyzyklar we çyzyk arasy aşakdan ýokara sanalýar

 

Tonlar basganjak ýali yzly-yzyna çyzyklar we çyzyk arasynda ýazylýar.

 

 

Çyzyklaryň öňünde not açary ýazylar.Not açary not saçagynda 2 nji çyzygyň üstünden başlanýar we şo sebäpli G açaray ýa-da Violon açary

Diýilýär.

 

                                          

Kömekçi çyzyklar bilen not saçagy aşak ýa-da ýokarlaýyn uzoldyrylýar.

 

 

Bir tonyň näçe wagt seslenmesini görkezmek üçin not bilen belli edilýär.

 

 
 
 

 


= doly not( not taýaksyz we içi boş)

 

 

=Ýarym not ( not taýakly we içi boş)

 

 

=Çärýek not (not taýakly we içi doly)

 

 

=Sekgizlik not( kiçi gurug weiçi doly not taýak bilen

 

= onaltydan bir not( 2 guruk ýa-da balken bilen)

 
 

                            Pauzalar

 

1/16 pauza
 

Doly pauza          ½ pauza
 

¼ pauza                                 1/8 pauza
 
                                   

                               

 

                                       Takt

Sanap  1 2 3 4    1 2   3    4     1    2     3     4     1  2      3    4      1  2   3  4      1  2  3  4 

 

Kaku:   °            °       °           °    °     °      °      °          °     °      °        °           °   

 
 

 

 


Takturgyny bir sihil tempo bilen sanap we kaku bilen tonlary çalmaly

     

Siz şu wagta çenli bir topar sazyň gramatik we ýene-da tamdyraň perdelerniň adyny öwrenensyñyz!  Şonuň üçin indi bir kiçi saz böleg bilen Tamdyrany çalmany öwrenip başlaýlyň.

Türkmen halk heňi Lälä. Bu saz-da görşüňüz ýaly hemme ýerde başam we Süýem barmak ikisi bile bir perdäni tutanoklar.Şu sebäpden aşaky kyrş we Ýokarki kyrşleriň not ýazuw boýunça atlaryny her kyrşyň perdelerine göre öwrenmeli.

 Köplenç kän täze öwrenjiler tamdyrany öwrenen wagtlary beter howlukýarlar. Tamdyrany öwrenýän zamanyňyz, gaty ýuwaş we sanap çalmaly.

Onsoň haçanda sazyň umumy bolşuny bileňizde, şol öwrenýän sazyň heňini ,öz içiňizden ýa-da nähilli menasip görseňiz tamdyrada çalýan saz bilen hiňlenip öwrenseňiz has hem öňat çalyp bilersyňiz.

    Audio( 1 )                                  Lälä       

          Moderato                                                           Türkmen halk heňi

 

 


Text Box:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5nji barmak

Türkmen kompozitorlary läläni iki forumda ýazypdyrlar.Aşakdaky läle heňi

 3nji görnüşi.                                      -II-

Audio.( 2 )

 

 

Haçanda „ ýaý“ belligi 2 sany tony bir-birine baglanyşdyrsa, onda biz ikinji noty kakman , şol birinji notyň kakusy bilen çalýarys.

Audio.( 3 )

         ^    v           ^       ^   

 
 

 


Lälä heňi bütün türkmenler arasynda iň belli heňleriň biri.Lälä bilen aýdylýan aýdymlar dürli-dürli bolsa-da olaryň hemmesi Türkmen ýaş gyzlar we aýallaryň ýüregindäki syrlaryny we aýralyg derdlerini,dürmüşüň kynçylykly  günlerini beýan edýär.

Tamdyra öwrenmek diňe çalyp bilmek däl-de onuň,saz dünýäciniň edebiýatini bilmek hem şertdir.Elbetde gynansyk hem häzire çenli ýazylan belli bir kitap „ Türkmen aýdym – saz edebiýati“ diýip, ýok.

Şoňa görä geçen sahypalarda bolşy ýaly geljek sahipalarda hem Türkmen aýdym saz äleminde meşhur we atlary ebedilik galan halyplaryň bir näçeleri bilen tanyş bolarys.

                                        Şelpeler

 

 

Tamdyradan ses çykarmak üçin, biz eliň barmaklary bilen kyrşlere kakyp

awaz ýaňlandyrýarys.Barmaklaryň tamdyraň kyrşlerine kakmasyna KAKU

Diýilip aýdylýar.jemlenen kakulara bolsa şelpe diýilýär.

Türkmen aýdym-saz sungatynda her sazyň özüne görä  mynasyp şelpesi

Bar.Şelpe kakylan zamany barmaklaryň hünärli teknikleri ýüze çykýar.

 

 

  ^     ^   v       ^      ^ 

 

Ýonekeý şelpe( I )
 
Audio.( 4 )

 

Bu şelpäni indi tamdyraň perdelerinde çalyp öwreneýliň.

Audio(5 )

  ^      ^    v         ^     ^          ^      ^    v         ^      ^          ^      ^    v        ^      ^

 
 

1    gülbike( 5)                       5        

 
    

 

1=perde    5= barmak 3nji perdäň üstünde

 

3nji perde
 

 

We şeýdip 12nji perdä barynçaňyz gaýtalamaly.

12nji perdä baran soňy aşakdaky berilen notlar boýunça ýokara gitmeli.

Audio.( 6 )

12                                            10                                                                8
 
           

      8                                               7                                 5                                                 3
 

3                                 1                                              boş
 

 

Öňki sahipalarda biz lälä heňini öwrendik.indi bolsa Türkmen halk heňi Nar agajini öwreneris.Bu saz ýörite Türkmenistan sazçylyk mekdepleri üçin ýazylan.Bu sazda dykkat edilmeli zat, gaýtalamaly saz bölegidir.

Kä bir heňler gaýtalamaly ýeri bolanda, ýörite belligi goýulýar.

Şunuñ ýaly uly böleg not ýazuw-da öwrenen wagtymyz,Hökman ýuwaş-ýuwaşdan we takt-takt edip öwrenmeli.

 

Her bir takty çalañyzdan soñ,indiki takty başalap we öñki takt bilen birleşdi- rip,täzeden çalyp öwrenmelidir. 

Ýenede bir usul : her noty çaljak wagtyñyz takty sanap çalsañyz onda,şol sazyñ heñini dogry edip çalyp bilersiñiz.